Zorgverzekeraars die ons geld steken in fastfood? Het gebeurt echt (en de pensioenfondsen doen het ook). ‘We moeten toch ergens in beleggen’

De Nederlandse overheid wil de komst van nieuwe fastfoodketens aan banden leggen. Maar uit onderzoek van deze krant blijkt dat Nederlandse zorgverzekeraars en pensioenfondsen miljarden beleggen in bedrijven als McDonald’s, Kentucky Fried Chicken en Burger King.

Ook in gesprekken die deze investeerders voeren met de fastfoodketens lijkt gezondheid geen speerpunt.

,,Natuurlijk, het is hartstikke ongezond’’, zegt Eva Kunnen (15) buiten voor de McDonald’s aan de Omloop in Drachten. Samen met haar klasgenoten is ze hier naartoe gefietst, na hun schooldag op het Drachtster Lyceum. ,,Maar ik leef gezond, ik sport drie keer in de week.’’

Vandaag heeft ze een Double Chili Chicken gegeten, een kipburger. Daarnaast frietjes en een Iced Frappé, een ijskoffie. ,,Het is een beetje traditie”, zegt ze. ,,We zijn blij dat deze McDonald’s weer open is. Hij is net helemaal opgeknapt.” Haar klasgenoot Sander Krikke (15) is er vandaag al voor de tweede keer, moet hij bekennen. ,,Ik had een tussenuur.” Zijn keuze viel vandaag op een Double Chili Chicken en kipnuggets.

Vlak naast deze McDonald’s-vestiging staat een gloednieuwe Kentucky Fried Chicken, die sinds vorige maand open is. Het is er nog rustig. Krikke is er al wel geweest. „Maar het was echt niet lekker!” Hij verklaart: ,,De patat was niet zout en lauw. En de kipnuggets waren niet knapperig”. Ze gaan toch liever naar ,,de Mac”. ,,Dat is gewoon een classic.”

‘Jongeren hebben geen sjoege’

Heel begrijpelijk, zegt jeugd- en vertrouwensarts Elise Buiting, voorzitter van de Koepel van Artsen Maatschappij en Gezondheid. ,,Het eten bij dit soort restaurants is lekker zoet en vet. Daar houden we met elkaar van, ik ook.” Maar ze ziet daarin vooral een groot risico. „Jongeren hebben geen sjoege, hè. Die hebben niet door hoe slecht het is.”

Uit onderzoek van Dagblad van het Noorden en de Leeuwarder Courant blijkt dat zorgverzekeraars en pensioenfondsen de premies die miljoenen Nederlanders betalen onder meer beleggen in fastfoodketens McDonald’s, Yum! Brands (het bedrijf achter KFC en Pizza Hut) en Restaurant Brands International (Burger King). Die beleggingen schieten bij artsen en gezondheidsexperts in het verkeerde keelgat.

Ook overheden en politici zijn bepaald geen fan van fastfoodketens. Zo kondigde staatssecretaris Van Ooijen (Volksgezondheid) vorige maand aan een wet te willen maken om de wildgroei aan hamburger-, pizza- en andere snackzaken te verminderen. En het wetenschappelijk instituut van het CDA pleitte deze week voor een minimumleeftijd voor fastfood.

Beleid pensioenfondsen

Ondanks de beleggingen in fastfood, zijn pensioenfondsen en zorgverzekeraars de afgelopen jaren hun eigen beleggingen wel tegen het licht gaan houden. Maatschappelijk verantwoord beleggen, heet dat. Ze beleggen bijvoorbeeld niet meer in wapens die volgens internationale verdragen verboden zijn, zoals clustermunitie en biologische wapens als gifgas, zo is te lezen in hun maatschappelijk verantwoord beleggingsbeleid en in de reacties op ons onderzoek. Ook beleggen ze niet meer in tabak en hebben onder meer ABP en PME aangekondigd alle beleggingen in kolen, gas en olie op korte termijn van de hand te doen.

Deze beleggers noemen gezondheid en welzijn ook steevast als een belangrijke voorwaarde bij hun beleggingen. Ze baseren zich daarbij in de regel op social development goals (SDG) en milieu, maatschappij en governance (ESG). Het doel is om een evenwicht te vinden tussen financieel economische resultaten, transparantie en sociale belangen. CZ-woordvoerder Marie-José van Gardingen zegt dat ze op basis van deze criteria al veel bedrijven uitsluiten. Maar fastfood zit daar nog niet bij. Voeding is voor CZ zeker een onderwerp, zegt Van Gardingen. ,,Maar door niet meer te investeren in fastfood los je het probleem niet op.” Van Gardingen verwacht van de overheid ook een meer leidende rol.

Fastfood niet geweerd in beleggingsportefeuilles

De schadelijke effecten van fastfood weerhouden zorgverzekeraars en pensioenfondsen er nog niet van erin te beleggen. In rapportages over hun zogenoemde engagement, leggen pensioenfondsen en zorgverzekeraars uit welke gesprekken ze voeren met de bedrijven waar ze in beleggen. ABP meldt in de rapportage over 2020 dat de gesprekken met McDonald’s gingen over arbeidsomstandigheden en goed bestuur. Over de schadelijke gevolgen van deze bedrijven voor de volksgezondheid gaat het blijkbaar niet.

VGZ meldt in een reactie dat met Yum! Brands ,,concreet een dialoog over het thema ontbossing loopt”. Verder stellen ze dat het doel is ,,om op lange termijn bij te dragen aan een gezonde, groene en gelijke wereld. Voor 2022 ligt onze focus op de thema’s gezondheid en klimaat.” Maar ze vermelden daarbij niet of ze concrete acties nemen richting de fastfoodbedrijven waarin ze beleggen, bijvoorbeeld over de schadelijke effecten voor de volksgezondheid.

Woordvoerder Annet Les geeft aan dat Menzis wel het gesprek hierover voert met McDonald’s. ,,We hebben het bedrijf aangesproken om gezondere producten te ontwikkelen en op de markt te brengen. Om de betaalbaarheid en toegankelijkheid van voedzaam voedsel te waarborgen. En om te pleiten voor openbaar beleid dat de gezondheid bevordert. Als op enig moment blijkt dat de resultaten niet voldoende zijn, dan kunnen wij besluiten ons belang te verkleinen, dan wel het bedrijf alsnog uit te sluiten.” Les meldt dat Menzis inmiddels niet meer in McDonald’s belegt, wel in Yum! Brands. ,,De bedrijfsobligatie van McDonald’s is in 2022 verkocht.” Dit bleek nog niet uit de beleggingsoverzichten die Menzis met deze krant heeft gedeeld.

‘Aandeelhouder bepaalt’

Het is precies zoals het volgens Jochen Mierau ook zou moeten. Hij is hoogleraar economie van de Volksgezondheid aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG). ,,Met fastfood op zich is niet zoveel mis.” Hij noemt de porties bij McDonald’s en Kentucky Fried Chicken als voorbeeld. ,,Die zijn veel te groot. Alles is erop gericht om je meer te laten eten en drinken dan je nodig hebt.”

Mierau vindt dat zorgverzekeraars en pensioenfondsen zich activistischer zouden moeten opstellen. ,,Bedrijven doen wat de aandeelhouders zeggen. Bundel je krachten en eis kleinere porties, om te beginnen.” Dat beleggers nu vooral focussen op duurzaamheid en arbeidsomstandigheden noemt hij onvoldoende. ,,Als je op een duurzame manier nog steeds ongezond voedsel aan de man brengt, vind ik dat je het nog steeds niet goed doet.”

Geen gas en olie meer

Strateeg verantwoord beleggen Daan Spaargaren bij PME pensioenfonds herkent het probleem. PME loopt volgens hem voorop wat betreft maatschappelijk verantwoord beleggen. ,,We stopten als eerste met beleggingen in gas en olie. Dat is ook logisch als pensioenuitvoerder van de metaal- en technologische industrie. Ook een deel van de sector van PME is nog grotendeels afhankelijk van fossiele energie. Dat deel bestaat over tien jaar niet meer als de energietransitie niet doorzet.” Hij vertelt dat pensioenfondsen vroeger belegden ‘in alles wat los en vast zat’. „Sindsdien is er een hoop veranderd.”

Spaargaren denkt dat ook pensioenfondsen beter moeten gaan nadenken over hun beleggingen in fastfood. ,,De artsen die jullie spreken hebben een terecht punt. Maar gezondheid is nog geen onderwerp van gesprek. Als wij discussie voeren met fastfoodketens gaat het over ontbossing door vleesgebruik, dierenwelzijn en antibioticagebruik.”

Hij ziet een parallel met de tabaksindustrie. ,,Ook daar gingen de gesprekken over andere onderwerpen, zoals kinderarbeid op de tabaksplantages.” Roken werd gezien als een eigen keuze, benadrukt hij. ,,Nu denken we daar heel anders over. Bij fastfood kun je ook stellen dat mensen, gezien de verleidingen die er zijn, niet echt een vrije keuze hebben.”

Gokken, tabak en porno

Maar pensioenfondsen en zorgverzekeraars zeggen dat het ook „ontzettend ingewikkeld” is. Spaargaren: ,,Onze deelnemers willen dat we niet beleggen in gokken, steenkool, tabak en de porno-industrie. Met fastfood hebben ze minder problemen. Maar gezondheid is dan weer wel belangrijk.” Ook de oorlog in Oekraïne heeft zaken veranderd. ,,In Rusland beleggen we niet meer. Maar wapens worden door sommigen weer wel gezien als een verantwoorde duurzame belegging, gezien de oorlogsdreiging..”

,,Het is woest ingewikkeld”, zegt Van Gardingen van zorgverzekeraar CZ. ,,We sluiten wel bepaalde sectoren uit. Fastfood zit daar nog niet bij.” Voeding is voor CZ zeker een onderwerp. “Onze uitsluitingenlijst is geen statische lijst, elk half jaar heroverwegen we die naar de laatste inzichten. Maar we moeten toch ergens het geld in beleggen.”

Vreemd

Toch blijft het vreemd dat pensioenfondsen en zorgverzekeraars beleggen in dingen die mensen ziek gaan maken, zegt arts Buiting. Vooral de beleggingen van zorgverzekeraars noemt ze ,,bijzonder”. ,,Dat zou niet mijn eerste associatie zijn.” En de pensioenfondsen? ,,Deze beleggers beheren grote zakken met geld en investeren dat waar er het meeste winst te halen is. Maar dat doe je toch niet los van de doelstellingen die je als organisatie hebt.” Een gezonde samenleving zou essentieel moeten zijn, vindt Buiting.

,,Beleggers geven hiermee echt een verkeerd signaal af”, vindt ook internist-endocrinoloog en hoogleraar obesitas Liesbeth van Rossum van het Erasmus MC in Rotterdam en voorzitter van het Partnerschap Overgewicht Nederland. Ze benadrukt dat het niet om dat ene frietje gaat, maar om de overdaad aan ongezond voedsel. „Wij zijn nu dag in dag uit obesitas-gerelateerde klachten aan het behandelen. Het bad is al vol en de kraan staat nog open. Beleggen in fastfood draagt niet bij aan het dichtdraaien van de wijd openstaande kraan. En in de zorg blijven we maar dweilen”, aldus Van Rossum.

Pensioenfondsen en zorgverzekeraars moeten hun verantwoordelijkheid nemen, vindt directeur Marjon Bachra van JOGG, een organisatie die gemeentes helpt om de omgeving waarin jongeren opgroeien gezonder te maken. Dat doen ze onder meer in de gemeenten Smallingerland (Drachten) en Assen. „We kijken naar de situatie thuis, op school, bij de sportvereniging, in de buurt. Het is een hele klus, want het is nog steeds makkelijker om te kiezen voor ongezond eten. Het is goedkoper, makkelijk verkrijgbaar en je wordt er steeds mee geconfronteerd.”

Volgens haar is het probleem alleen maar groter geworden. ,,Tijdens de coronapandemie zagen we dat mensen met overgewicht meer gevaar liepen. Zij belandden vaker op de Intensive Care.” Als je investeert in fastfood, stel je deze bedrijven in staat de ‘ongezonde maatschappij’ in stand te houden, vindt ze. „Een op de zeven kinderen is te zwaar. Bij volwassenen is dat al meer dan de helft.”

In Assen is het 12.45 uur, tijd voor de lunch. Djamilla Kooiker (22) en Tuana Baran (20) kiezen bij de McDonald’s een tafeltje in de zon. Ze zijn collega’s. Vooral Kooiker is veel onderweg voor haar werk. Baran is vandaag mee. Ze gaat ongeveer een keer in de twee weken naar de McDonald’s. ,,Handig als je veel op reis bent.” Vandaag is hun keuze gevallen op het Crispy Chicken Menu. Baran neemt cola, Kooiker een icetea. ,,Ongezond? Ach ja, je moet het niet te vaak doen hè. Maar het is zo lekker!”

Over het onderzoek

We wilden weten hoeveel de grootste Nederlandse zorgverzekeraars en pensioenfondsen beleggen in de grootste beursgenoteerde fastfoodketens wereldwijd. Daarvoor raadpleegden we beleggingsoverzichten op de websites van deze beleggers en vroegen deze op als ze niet beschikbaar waren. Uiteindelijk kwamen alle beleggers over de brug. Voor de pensioenfondsen waren de beleggingsportefeuilles met peildatum 31-12-2021 openbaar. Zorgverzekeraars hadden niet altijd overzichten online staan. VGZ en Menzis hadden wel lijsten, maar geen bedragen. Daarvoor hebben we navraag gedaan. De peildatum bij de zorgverzekeraars is daarom recenter 31-3-2022. Menzis geeft in een laatste reactie aan de ze de obligatieleningen van McDonald’s in 2022 van de hand hebben gedaan. Van pensioenfonds bpfBouw hebben we nog geen reactie ontvangen.

Lees ook

Sander Terpstra en Demi Klopper uit Sneek bij de McDonalds in Sneek.
Sander Terpstra en Demi Klopper uit Sneek bij de McDonalds in Sneek.

Vergelijkbare artikelen

Meest populair